Automatisering Gids

Handelsmaatschappij H.A. Kramers & Zoon deed ook in mechanische boekhoudmachines en hectografeermachines (een soort intelligente kopieerapparaten), maar Bertus van Spijk, na zes jaar Holland Amerika Lijn sinds 1962 werkzaam aan de wal, verkocht het liefst adresseermachines. "Hele bevolkingssystemen hebben we ermee gebouwd," neemt hij alvast een voorschot op de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens (GBA), waaraan hij een kwart eeuw later zijn handen vol zou krijgen. "In metalen plaatjes waren naam en adres gestanst. In nokken aan de zijkant werden vaste gegevens vastgelegd, zoals geboortedatum en geslacht, toen nog een vast gegeven, en in verplaatsbare ruitertjes aan de bovenkant variabele zaken. Je kon verkiezingsoproepen maken en, omdat je selectief kon afdrukken, ook bijvoorbeeld kiesregisters." 
Eind jaren zestig was Kramers distributeur van de Kienzle-magneetkaartcomputer (‘uit het Zwarte Woud’) en ging hij programmeren. In machinetaal. "Het geheugen bestond uit ferrietkernen en had een capaciteit van tweemaal 4 Kilo à 6 bits, in twee enorme dozen, die 20.000 gulden per stuk kostten. Onvoorstelbaar welke miniaturisering heeft plaatsgehad en wat je nu op een schijfje kwijt kunt, dat ook nog eens niks meer kost." 
In 1970 gaf hij voor de gemeente Gouda ‘een fantastische demonstratie’ van een voorraadsysteem met functionaliteit voor facturering en debiteuren. "Het werkte als een trein. Dat vonden zij ook. Maar ook zeiden ze: Wat heeft het met gemeenten te maken?" Terwijl hij een op gemeenten toegesneden systeem bouwde, schakelde Van Spijk de Rijks Kantoormachinecentrale in, van de toenmalige PTT, om Gouda van de bruikbaarheid te overtuigen. "De eerste Kienzle 6000. Gouda is nog altijd Centric-klant. Een jaar later verdubbelde de omzet toen we Venlo en Zoetermeer erbij kregen. Weer een jaar later verkochten we er vier. Toen hadden we ook iets voor de sociale dienst en Gemeentewerken." 
Gevraagd naar de concurrentie in die pioniersdagen, noemt hij Philips en Nixdorf. "Het ging toen nog volledig om hardware. We verkochten op hardwarefunctionaliteit: snel verwerken van magneetkaarten, snel printen. Magneetkaarten moest je er met twee handen zorgvuldig inschuiven, later kon hij een stapel aan. Het ging veel sneller, maar men klaagde wel eens over herrie. Dan zei ik: Dat is hoorbare productie." Aanvankelijk was het vervanging van handwerk: "Processen en procedures werden geautomatiseerd. Wet- en regelgeving zijn nu zo ingewikkeld, dat kán niet meer handmatig. Het is niet zo dat de samenleving complexer is geworden en we dat alleen dankzij automatisering aankunnen. Het is omgekeerd: ICT heeft de samenleving complex gemaakt." 
Tegenover de ‘topdownbenadering van de SOAG’ (Samenwerkingsverband voor de Overkoepeling van de Automatisering bij de Gemeenten, dat in tien regionale rekencentra gemeenteapplicaties op mainframe aanbood) deed Kramers het bottom-up. "Wij kwamen bij ambtenaren die een probleem hadden, en lieten zien hoe je in twintig seconden een uitkering berekende. Van computerkennis was bij gemeenten nauwelijks sprake, dus met wat vaktermen was je een automatiseringsvakman. En met de opgepikte gemeentelijke terminologie en procedures werd je al snel als materiedeskundig gezien." Aldus werd Van Spijk in 1992 -SOAG was alweer ter ziele- adjunct-directeur van wat toen Kramers Automatisering heette. 
Het laatste decennium van de vorige eeuw was er een van fusies en overnames. In ‘95 nam Kramers, gevestigd in Rotterdam, het Goudse IGA over. Dat geheel kwam begin 1998 in handen van Gerard Sanderink, die kort daarvoor Ciob (voormalig SOAG-centrum in Eindhoven) en Topview (pakketten voor Wang-computers) gekocht had en later dat jaar K+V van Alphen en de socialedienstactiviteiten van Siemens Nixdorf zou verwerven. Begin ‘99 werd het Ciob Kramers en sinds begin 2000 opereert alles onder de naam Centric. 
Van Spijk, die ook van Kramers IGA adjunct was geworden en daar zijn directeur had zien vertrekken, verheelt niet dat de vervulling van die vacature tot enige strijd heeft geleid met Karim Henkens, toen nog maar 33 en Ciob-directeur. "Een absolute cowboy. Sanderink had hem gevraagd de leiding op zich te nemen. Dat was vooral: verkopen. Hij zag gemeenten als bron van bedrijfsinkomsten. Ik kwam van het degelijke Kramers met een andere visie. Ik streefde naar goede dienstverlening en tevreden klanten." Een bezoek van de toen 62-jarige Van Spijk aan Sanderink had niet het gewenste effect. Henkens werd directeur van Kramers IGA, later van Ciob Kramers en is het nog altijd van Centric IT Solutions. Van Spijk bleef adjunct, tot zijn pensionering in 2001. Bezoekers van een klantendag begin ‘98 hoorden hem over de boven hem geplaatste cowboy opmerken: "Als-ie te hard gaat, leg ik wel een bananenschil neer." Nu zegt hij: "Ik ben toleranter geworden, Karim wat rustiger," en heeft groot respect gekregen voor de wijze waarop Henkens zowat alle pakketten van de overgenomen bedrijven in vijf jaar heeft gebundeld in één strategische-productenlijn. "Onlangs is Utrecht voor de GBA als laatste overgegaan naar PIV4all. Naast uitfaseren van oude producten en migreren naar nieuwe heeft hij kans gezien nieuwe klanten binnen te halen. Van de ruim zestien miljoen Nederlanders zitten er bijna acht miljoen in een Centric-systeem. Ik zou daar een aantal jaren langer over hebben gedaan." 
De GBA is ‘nog steeds het enige geslaagde overheidssysteem’ voor Van Spijk. "De aanpak was uniek. In betrekkelijk korte tijd is consensus bereikt over hoe het moest en welke gegevens de persoonslijst ging bevatten. Hoe lang is men nu al bezig met stroomlijning van basisgegevens in andere domeinen? De technische mogelijkheden om daar grote voordelen uit te halen zijn er, maar blijven ongebruikt. Voor de GBA maakte de overheid een Logisch Ontwerp en liet de realisering over aan de markt, met toen nog 27 leveranciers. Als je kijkt naar de prognoses voor het berichtenverkeer en wat het nu geworden is, dan is dat een gigantisch succes. De groei van het aantal afnemers: net zo." Er was begin jaren negentig gerekend op zo’n twaalf miljoen berichten per jaar, nu zijn het er ruim tachtig miljoen, en het aantal afnemers ligt op ruim zeshonderd, aldus gegevens van het agentschap BPR. Van Spijk gaat verder: "Dat men nu af wil van die tweemaal 24 uur voor het beantwoorden van een vraag, snap ik. Zo’n moderniseringsadvies van de commissie-Snellen begrijp ik niet. Een project om de GBA in acht jaar online te maken, hoe kún je het voorstellen." 
Volgens Van Spijk hebben rapportenschrijvers en beleidsmaker soms weinig kaas gegeten van de materie. "De invoering van Logisch Ontwerp 3 heeft 25 miljoen gulden gekost. Wij hadden toen nog twee GBA-systemen en daar zat bijna de helft van de bevolking in. We hebben vijf miljoen gekregen. Voor de andere helft van de bevolking was blijkbaar twintig miljoen nodig. En dan lees je in rapporten dat we verouderde systemen voeren. Er is ook nog nooit een overheidscommissie langs geweest om zich te laten informeren. Ze gaan wel naar gebruikers. Onze systemen draaien daar in hun omgeving, maar dat is niet altijd de technisch optimale omgeving. Vervolgens schrijven ze dat leveranciers het niet goed doen." 
Op het gevaar af dat het erop gaat lijken dat opa vertelt, wil Van Spijk nog wel iets kwijt over window dressing. "Wij waren verkopers. We hadden klanten en moesten dingen verkopen. Nu heet dat CRM. Customer Relations Management. En ITIL. De computer doet het niet. Dat heet nu een ‘incident’. Zijn er meer incidenten, dan heb je een ‘problem’. En komt er ‘change management’ achteraan. Je schijnt er meer geld voor te mogen vragen." 
Na zijn pensionering is Van Spijk aan de gang geweest om werkmaatschappij Systems & Services uit de rode cijfers te halen, de failliete boedel van Sanderinks aankoop Aino bij Centric onder te brengen en de overgenomen firma Bestmate te incorporeren, dat samen met het ook aangekochte CCIX Centric een positie op de AS/400-markt (iSeries) bezorgt. "Ik heb niet de ambitie nog eens een bedrijf te leiden. Maar ik zou nog wel een onderzoekje willen doen. Wat kunnen we internationaal? Door de Europese eenwording groeit de wet- en regelgeving naar elkaar toe. Daar moeten toch mogelijkheden liggen?"